የሳይንስና የፍልስፍና ጥምረት አስፈላጊነት
ፍልስፍና ሌላኛው የሰው ልጅ ከዘመናት በፊት ጀምሮ ሲጠይቃቸው የኖሩትን ታላላቅ ጥያቄዎች ለመመለስ የሚጥር እጅግ ጥንታዊና ሰፊ የእውቀት ዘርፍ ነው። የዚህ ቃል ምንጭ ወደ ጥንታዊ ግሪክ ሥልጣኔ የሚያመላክት ሲሆን፣ ‘ፊሎሶፊያ’ ከሚለው ቃል የመጣ ነው። ቀጥተኛ ትርጉሙም ‘የጥበብ ፍቅር’ ወይም ‘አፍቅሮተ-ጥበብ’ ማለት ነው። ይህ ስያሜ ፍልስፍና በቀላሉ ዕውቀትን ከመሰብሰብ ያለፈ፣ ለጥበብ ጥልቅ የሆነ ፍቅር እና የማያቋርጥ ፍለጋ መሆኑን ያሳያል።
የፍልስፍናን ምንነት ይበልጥ ለመረዳት እንዲረዳን፣ ታዋቂው የሜሪያም ዌብሰተር መዝገበ ቃላት የሰጠውን ትርጓሜ መመልከት ጠቃሚ ነው፦
“[የአንድን ጉዳይ] እሴቶችንና ነባራዊ ሁኔታ አጠቃላይ ግንዛቤ ለማግኘት በቁሳዊ ምልከታ ላይ ሳይሆን በመላምታዊ ምርምር ላይ ያተኮረ ፍለጋ።”
ይህ ትርጓሜ የፍልስፍናን ልዩ ባህሪ የሚያሳዩ ሁለት ቁልፍ ነጥቦችን ይዟል። ልብ ልንላቸው የሚገቡ ሀረጎች :-
1. ‘እሴቶችንና ነባራዊ ሁኔታ‘ : ይህ ሀረግ የፍልስፍናን ዋና ትኩረትና የመነሻ ጥያቄዎቹን ይገልጻል። ፍልስፍና ስለ ሕልውና፣ ምክንያት፣ ዕውቀት፣ እሴት፣ አእምሮ እና ቋንቋ የመሳሰሉትን መሰረታዊና አጠቃላይ ጥያቄዎች በስርዓት ያጠናል። እነዚህ ጥያቄዎች የሰው ልጅ እራሱን፣ ዓለምን እና በዙሪያው ያሉትን ነገሮች ለመረዳት የሚያደርገው ጥረት አካል ናቸው።
ለምሳሌ፣ ‘እኔ ማን ነኝ?’ የሚለው ጥያቄ የራስን ማንነትና ቦታ በህልውና ውስጥ የመፈለግ ፍልስፍናዊ ጥያቄ ነው። ‘ለምንስ እኖራለሁ?’ ደግሞ የሕይወትን ዓላማና ትርጉም የሚመለከት ሲሆን፣ ‘ዓለምስ በመጀመርያ እንዴት ተፈጠረ?’ የሚለው ጥያቄ የዩኒቨርስን አመጣጥና ተፈጥሮን ለመረዳት የሚደረግ ፍለጋ ነው። ፍልስፍና እነዚህን ጥያቄዎች በስፋትና በጥልቀት በመመርመር የሰው ልጅ ለህልውናው ያለው አጠቃላይ ግንዛቤ እንዲዳብር ይረዳል።
2. ‘በመላምታዊ ምርምር‘ : ይህ የፍልስፍና ትርጓሜ ክፍል፣ ፍልስፍና እውቀትን ለማግኘት የሚጠቀምበትን ዘዴ ይገልጻል። ፍልስፍና ከሳይንስ በተለየ መልኩ፣ በቀጥታ በሚታዩና በሚዳሰሱ ማስረጃዎች ላይ ብቻ አይመሰረትም። ይልቁንም፣ አመክንዮን፣ የሃሳብ ፍሰቶችን እና የአስተሳሰብ ትንተናዎችን በመጠቀም ነው።
ፍልስፍና አንድን ሃሳብ ወይም ፅንሰ-ሀሳብ በምክንያታዊነት በመተንተን፣ የተለያዩ አስተሳሰቦችን በማገናኘትና በመከራከር፣ እንዲሁም የመላምት ግንባታዎችን በማድረግ ወደ ዕውቀት ይደርሳል። ሳይንስ ግን በተቃራኒው፣ ተጨባጭና ተደጋጋሚ በሆኑ መረጃዎችና ሙከራዎች አማካኝነት ስለ አንድ ጉዳይ ዕውቀትን ይፈልጋል። ሳይንስ መላምቶችን ያቀርባል፣ ነገር ግን እነዚህ መላምቶች በአብዛኛው በሚለካና በሚታይ ማስረጃ መደገፍ አለባቸው። ፍልስፍና ግን ረቂቅ የሆኑ ሃሳቦችን፣ እሴቶችን እና የህልውናን ትርጉም በማሰላሰል የራሱን የምርምር መንገድ ይከተላል።
የሳይንስና የፍልስፍና ጥምረት አስፈላጊነት –የፍጥረትን አመጣጥ ጥያቄዎችን ለመመለስ
ሰው ልጅ ስለ ሕልውናው እና ስለ አጽናፈ ዓለም አመጣጥ ጥያቄዎችን ሲያነሳ ቆይቷል። “ከየት መጣን?”፣ “ይህ ሁሉ እንዴት ተፈጠረ?” የሚሉት ጥያቄዎች የሰው ልጅ ማንነት ወሳኝ አካል ናቸው። እነዚህን ጥያቄዎች ለመመለስ፣ የሰው ልጅ በታሪክ ዘመናት ሁሉ የተለያዩ መንገዶችን ተጠቅሟል። ከእነዚህ መንገዶች መካከል ሳይንስ እና ፍልስፍና (ፍልስፍና ሐይማኖትንም ያጠቃልላል) ግንባር ቀደሞቹ ናቸው። አንዳንዶች እነዚህ ዘርፎች ተቃራኒ እንደሆኑ አድርገው ቢያስቡም፣ የፍጥረትን አመጣጥ የመሰሉ ጥልቅ ጥያቄዎችን ለመመለስ ግን የሁለቱ ትብብር እና ጥምረት ወሳኝ ነው።
ሳይንስ፡ ‘እንዴት?’ ለሚለው ጥያቄ መልስ
ሳይንስ በተፈጥሮ ዓለም ውስጥ የሚታዩ ክስተቶችን በመመልከት፣ በመለካት፣ በመፈተሽ እና ሙከራዎችን በማድረግ እውቀትን ይሰበስባል። የሳይንስ ዋና ዓላማ ክስተቶች የሚከናወኑባቸውን ህጎችና ሂደቶች መረዳት ነው። ስለ ፍጥረት አመጣጥ ስናወራ፣ ሳይንስ የሚያተኩረው “ይህ ሁሉ እንዴት ተፈጠረ?” በሚለው ጥያቄ ላይ ነው።
ኮስሞሎጂ: አጽናፈ ዓለም እንዴት እንደተጀመረ (ለምሳሌ ቢግ ባንግ ጽንሰ ሐሳብ)፣ እንዴት እንዳደገ እና ሕዋ ምን ያህል ዕድሜ እንደኖረው ለማስረዳት ይሞክራል። እንደ ሬዲዮአክቲቭ የዕድሜ ማስያ መገዶችን በመጠቀም (ምንም እንኳን ክፍተቶች ቢኖሩበትም ) የዓለማትን ዕድሜ ይገምታል። ሳይንቲስቶች የጠፈር ቴሌስኮፖችን ተጠቅመው ከሩቅ ጋላክሲዎች የሚመጡትን ብርሃን በማጥናት የአጽናፈ ዓለሙን መስፋፋት ይመለከታሉ፤ ይህም ስለ መነሻው ተጨማሪ ፍንጮችን ይሰጣል።
ባዮሎጂ: ሕይወት እንዴት እንደተገኘች፣ የዝርያዎች ልዩነት እንዴት እንደተከሰተ (ለምሳሌ የዝግመተ ለውጥ ጽንሰ ሐሳብ) እና የሕያዋን ፍጥረታት ውስብስብ ሥርዓቶች እንዴት እንደሚሰሩ ይመረምራል። የዲ-ኤን-ኤ አወቃቀር፣ የሕዋሳት አሠራር እና የሥነ-ምህዳር ግንኙነቶች የጥናቱ አካል ናቸው። የዘረመል ጥናቶች ስለ ዝርያዎች ዝምድና እና በውስጣቸው ስላሉት የዘረመል ለውጦች ሰፊ መረጃ ይሰጣሉ።
ጂኦሎጂ: የምድርን አፈጣጠር፣ አወቃቀር እና ከጊዜ ወደ ጊዜ እንዴት እንደተለወጠች ያጠናል፤ እንዲሁም የቅሪተ አካላትን መገኘትና ዕድሜ በመመርመር የጥንት ሕይወትን ፍንጭ ይሰጣል። የድንጋይ ንብርብሮች እና የጥንት የአየር ንብረት መረጃዎች የምድርን ረጅም ታሪክ ለመገንባት ይረዳሉ።
ሳይንስ ምን እንደተከሰተ እና እንዴት እንደተከሰተ የሚገልጽ ጠንካራ መረጃ ይሰጣል። ይህ መረጃ በሙከራ ሊረጋገጥ የሚችል፣ ተጨባጭ እና በሌሎች ተመራማሪዎች ሊደገም የሚችል ነው። የቴክኖሎጂ ግስጋሴዎችን አስገኝቷል፤ ስለ አካላዊው ዓለም ያለንን ግንዛቤ በከፍተኛ ደረጃ አሳድጓል። ሆኖም ሳይንስ የሚያተኩረው በሚታየውና በሚለካው ላይ በመሆኑ፣ ከተፈጥሮ በላይ የሆኑ ገጽታዎችን ወይም የክስተቶችን የመጨረሻ ዓላማ የመመለስ አቅም የለውም።