የሳይንስ ዳርቻ

የሳይንስ የመጨረሻ ዳርቻ፡ ከ”እንዴት” እስከ “ለምን” ያለው ክፍተት

ሳይንስ፣ ከምድር እስከ ሰማይ ያለውን ቁሳዊ ዓለም የምንረዳበትን መንገድ መሠረታዊ ለውጥ ያመጣ ታላቅ የሰው ልጅ ጥረት ነው። እንደ ዲ-ኤን-ኤ (DNA) ድርደራ ሥራን መረዳት ወይም በብርሃን ፍጥነት ርቀት ላይ የሚገኙ ጋላክሲዎችን መቃኘት የመሳሰሉት ግኝቶች ለዘመናችን የቴክኖሎጂና የህክምና ዕድገት መሠረት ሆነዋል። ይሁንና፣ ሳይንስ የሚቆምበት እና ሌሎች የዕውቀት ዘርፎች የሚጀምሩበት ግልጽ የሆነ ወሰን አለው። ይህ ወሰን ስለ አጽናፈ ሰማይ፣ የሕይወት እና የሰው ልጅ ህልውና አመጣጥና መጨረሻ እንዲሁም አላማ ከሚነሱት ጥያቄዎች ጋር በተያያዘ ነው።

ማንኛውም ዕውቀት ፈላጊ ሰው፣ ሳይንስ የት እንደሚጠናቀቅና ፍልስፍና ወይም ሥነ-መለኮት የት እንደሚጀምር መረዳት ለዓለም ተጨባጭ እውነታ የተሟላና ጥልቅ ግንዛቤ ለማግኘት ወሳኝ ነው።

የሳይንስ ዘዴያዊና ቁሳዊ ገደቦች

ሳይንስ የተገደበ ዓላማ ያለው ዘዴ ነው። የሚሠራውም በሦስት ዋና ምሰሶዎች ላይ ነው፦ ምልከታ (Observation)፣ ሙከራ (Experimentation) እና መደጋገም (Replication)። ይህ ዘዴ ቁሳዊ የሆነውን፣ የሚታየውንና የሚለካውን ነገር እንዴት እንደሚሰራ ለማስረዳት ይረዳል።

ለምሳሌ ስለ ስበት ሃይል ወይም ስለ አየር ንብረት በሚታዩ በሚቆጠሩ እና በሚዳሰሱ መረጃዎች ሳይንሳዊ አካሄዶችን በመጠቀም ትንታኔ መስጠት ይቻላል። ነገር ግን ረቂቅ ወይም የማይዳሰሱ የማይታዩ ወይም የማይቆጠሩ ስለሆኑት ለምሳሌ፦ ፍጥረታት ስለ ተገኙበት ምክንያት ወይም ደግሞ ስለ ንቃተ ህሊና እና ግብረገባዊ ስለሆኑ ጉዳዮች ወይም ደግሞ ስለግለሰቦች የተለያዩ ምርጫዎች (ለምሳሌ ለምን አንድን ሙዚቃ እንደምንወድ) ወይም ደግሞ ስለ ህይወት ግብ የመሳሰሉት ሳይንሳዊ ዘዴዎችን በመጠቀም መተንተን አንችልም።

የፊዚክስ ሊቅ የሆኑት ፖል ዴቪስ ይህን ወሰን ሲያብራሩት፦

“ሳይንስ አጽናፈ ሰማይ እንዴት እንደተጀመረ ሊያስረዳ ይችላል፣ ነገር ግን አጽናፈ ሰማይ ለምን ለመኖር እንደታገለ ማስረዳት አይችልም”[1]

ብለዋል።

የመነሻ ጥያቄዎች እና የታሪክ ዕውቀት ችግር

ሕይወት ለመጀመሪያ ጊዜ መጀመር ወይም አጽናፈ ሰማይ መፈጠር የመሳሰሉት ክስተቶች አንድ ጊዜ ብቻ የተፈጸሙ፣ የማይደገሙ ታሪካዊ ክስተቶች ናቸው። አንድን ሳይንሳዊ ድምዳሜ ለመስጠት አንዱ መሟላት ያለበት ግን ክስተቶች በላብራቶሪ ወይም ከላብራቶሪ ውጪ መደገም የመቻላቸው ጉዳይ ነው።

ሳይንቲስቶች የሕይወትን አመጣጥ በቤተ ሙከራ ውስጥ መሞከር የሚችሉት በተወሰነ ደረጃ ነው። ነገር ግን “በጥንት ዘመን በእርግጥም የሆነው ይሄ ነው” ብለው በእርግጠኝነት መናገር አይችሉም። ሳይንስ ወደ ኋላ ተመልሶ አንድ ጊዜ የሆነን ክስተት በምልከታ ማረጋገጥ አይችልም።

በተጨማሪም ሳይንስ የተፈጥሮ ሕጎችን (እንደ ስበት ኃይል ወይም የቴርሞዳይናሚክስ ሕጎች) አሠራር ያብራራል እንጂ አመጣጣቸውን ሊነግረን አይችልም። ሳይንስ የሚሰራው እነዚህ ሕጎች በዓለም ላይ አስቀድመው አሉ ብሎ በመገመት ነው። “እነዚህ ሕጎች ከየት መጡ? ወይስ ሁልጊዜ ነበሩ?” የሚለው ጥያቄ የፊዚክስ ሳይሆን የፍልስፍና ጥያቄ ነው።

የትርጉም፣ የሥነ-ምግባር እና የዓላማ ጉዳዮች

የሳይንስ የመጨረሻውና ወሳኙ ገደብ የሚታየው በሰው ልጅ ህልውና ትርጉም እና ዓላማ ዙሪያ ነው።

1.የሥነ-ምግባር አጣብቂኝ (Moral Dilemma) – ሳይንስ የአንድን ድርጊት ውጤት (Effect) ሊተነብይ ይችላል፤ ነገር ግን የዚያን ድርጊት ትክክለኛነት (Rightness) ወይም ስህተትነት (Wrongness) መወሰን አይችልም። ሳይንስ የአንጎል ኬሚስትሪን ሊመረምር ይችላል፣ ነገር ግን “ምን ዓይነት ሥነ-ምግባራዊ እሴቶችን መከተል አለብኝ?” የሚለውን መመሪያ መስጠት የሚቻለው በፍልስፍና ወይም በሃይማኖታዊ የሥነ-ምግባር ሥርዓቶች ነው።

2.የዓላማ ክፍተት (Purpose Gap) – ሳይንስ የሰውን አካል አወቃቀር እና አሠራር ሊተነትን ይችላል (ለምሳሌ ልብ ደምን ያዘዋውራል)፤ ነገር ግን “ሰው ለምን ዓላማ ተፈጠረ?” ወይም “የሕይወት የመጨረሻ ግብ ምንድነው?” የሚለውን ጥያቄ መመለስ አይችልም።

“እዚህ የምንኖረው ለምንድነው?”, “ከሞት በኋላስ ወዴት ነው የምንሄደው?” እነዚህ ከመለኪያ እና ከሙከራ ወሰን ውጪ የሆኑ ጥያቄዎች ለሃይማኖትና ለፍልስፍና ማዕከላዊ ናቸው። እነዚህ የዕውቀት ዘርፎች ናቸው ሳይንስ ሊደርስባቸው የማይችላቸውን አጠቃላይ የህልውና እይታ (Holistic View of Existence) ለመስጠት የሚጣጣሩት።

በመሆኑም፣ ሳይንስ የዓለምን አስደናቂ አሠራር ለመረዳት እጅግ አስፈላጊ መሳሪያ ሆኖ ቢቀጥልም፣ የሕይወትን ጥልቅ፣ ሥነ-ምግባራዊና ዓላማ ነክ የሆኑ የፍልስፍና ጥያቄዎችን ለመመለስ ያለው ዳርቻ በግልጽ የተወሰነ ነው።